X
تبلیغات
جغرافی - مخاطرات طبیعی

جغرافی

مخاطرات طبیعی

مخاطرات طبیعی مثل زلزله، آتشفشان ، سیل، بهمن برف یا سنگ، صاعقه ، خشکسالی ،‌ طوفان، ‌تگرگ، امواج شدید دریایی، هجوم ملخ و غیره است. یکی از راه های دسته بندی مخاطرات طبیعی از نظر علمی آن است که محل شکل گیری این حوادث را در نظر بگیریم. راه دیگر طبقه بندی براساس نقشی است که انسان در مخاطرات طبیعی ایفا می کند. البته در مخاطرات طبیعی که انسان در ایجاد آنها نقشی ندارد مانند آتشفشان، دخالت انسان می تواند در کاهش یا افزایش شدت خسارت ها مؤثر باشد.

علت وقوع زلزله چیست؟

در درون زمین مواد به صورت مذاب قرار دارند و دمای آنها بسیار زیاد است ، پوسته زمین یکپارچه نیست بلکه در محل های معینی دارای گسستگی است. در زیر این صفحات ناپیوسته، ماده سازنده پوسته زمین، حالت پلاستیک داشته و تا اندازه ای خمیر مانند است. صفحات مزبور ساکن نیستند بلکه روی ماده خمیر مانند زیرین حرکت می کنند. این صفحات سه نوع حرکت دارند : یا از هم دور می شوند، یا به هم نزدیک می شوند، یا در امتداد هم می لغزند.

پوسته قاره ها یکپارچه نیستند بلکه در بخش های مختلف دارای شکستگی هستند که محل این شکستگی ها را گسل می نامند. زلزله زمانی اتفاق می افتد که سنگ های ناحیه ای از پوسته زمین، مقاومت خود را در برابر نیروهایی که از درون زمین به آنها وارد می آید، از دست می دهند و به طور ناگهانی می شکنند و انرژی زیادی آزاد می شود.

در طرف دیگر تجزیه مواد پرتوزا مانند اورانیوم در داخل زمین سبب تجمع انرژی در زمین می شود که گاهی در محل تماس دو پوسته یا گسل ها، انرژی جمع شده، امکان آزاد شدن می یابد. عمق این انفجار زیرزمینی نیز به میزان ویرانی حاصله تأثیر می گذارد.

همه زلزله ها خطرناک نیستند و بعضی از آنها اصلاً احساس نمی شود بلکه فقط دستگاه های حساس آنها را ثبت می کنند. برای اندازه گیری میزان خسارت زلزله و همچنین مقدار انرژیی که زلزله آزاد می کند از دو مقیاس ریشتر و مرکالی استفاده می کنند

پراکندگی زلزله ها در سطح کره زمین

مهم ترین مناطق زلزله خیز جهان عبارتند از : 1 – کمربند کوهستانی آلپ – هیمالیا 2 – کمربند اطراف اقیانوس آرام 3 – کمربند میانی اقیانوس اطلس

علائم پیش بینی زلزله

1 – کاهش لرزش های کوچک زمین در محلهای مستعد زلزله : زمین دائماً در حال لرزش است این لرزش ها فقط توسط دستگاههای حساس لرزه نگار ثبت می شود در زمانی که این لرزه ها متوقف شود امکان تجمع انرژی بیشتر شده و ممکن است در اثر تخلیه یکباره این انرژی ،‌لرزش شدیدتری رخ دهد.

2 – تغییر در سطح آب های زیرزمینی : در اثر تغییر دما و فشار لایه های زیرین، ‌ممکن است سطح آب زیرزمینی شامل چاه ها، چشمه ها و قنات ها بالا یا پایین برود که نشانه ای از وقوع احتمالی زلزله است.

3 – بیشترشدن فاصله پوسته زمین در محل شکستگی ها و گسل ها: اندازه گیری فاصله بین شکستگی های پوسته زمین به وسیله دستگاه های دقیق و یا کنترل محل گسل ها با استفاده از عکس های هوایی و ماهواره ایی

آنچه که در اغلب زلزله ها سبب خسارت می شود و تلفات انسانی را بیشتر می کند، تنها ویرانی ناشی از خود زلزله نیست بلکه مشکلاتی است که پس از وقوع زلزله رخ می دهد. مانند آتش سوزی ها ، انفجارلوله های گاز ،‌لغزش های زمین ، پس لرزه ها،‌اتصال کابل های برق و ... گاهی تلفات بیشتری به بار می آورد

سیل چیست؟

سیل جریان بسیار شدید آب است که در بیرون از بستر اصلی رودخانه به جریان در می آید و به دلیل نیرویی که دارد هر آنچه را که بر سر راه دارد با خود می برد.

پراکندگی جغرافیایی سیل و علل وقوع آن

سیل در تمام نقاط کره زمین می تواند رخ دهد. بخصوص در مسیر رودها و مجاری موقتی عبور آب در سال های اخیر احتمال وقوع سیل ریزش باران های شدید و طولانی، ذوب ناگهانی برف ارتفاعات در اثر گرمای زودرس هوا است. تخلیه آب ذخیره شده در پشت سد در اثر خراب شدن آن نیز می تواند سیل به وجود آورد. جغرافیدانان یکی از علل مهم وقوع سیل را قطع درختان و نابودی جنگل ها می دانند. همچنین کندن بوته ها و چرای بی رویه دام ها در مراتع می تواند از علل وقوع سیل باشد. کشور بنگلادش از جمله مناطقی است که در دنیا همه ساله شاهد سیل می باشد. علت وقوع سیل در بنگلادش نیز در بنگلادش نیز ریزش باران های موسمی و قرارگرفتن این کشور بر روی دلتای رودهای گنگ و براهماپوترا است. در صورتی که بخواهیم یک منطقه را از نظر امکان وقوع یا عدم وقوع سیل بررسی کنیم باید به این نکات توجه کنیم:

1 – وضعیت پوشش گیاهی در حوضه آبگیر: پوشش گیاهی باعث حفاظت خاک و مانع از حرکت سیل آب در زمین می شود.

2 – جنس خاک در حوضه آبگیر: جنس خاک ها از نظر سرعت نفوذ آب اهمیت دارد

3 – شیب دامنه ها در حوضه آبگیر: هر چه شیب کمتر باشد سرعت حرکت آب نیز کمتر است

4 – وضعیت شبکه آبراهه در حوضه آبخیر: شبکه آبراهه پر تراکم امکان انتقال آب بیشتری را فراهم می کند در حالی که شبکه کم تراکم بیشتر آبها را در زمین نفوذ می دهد.

بهمن چیست؟

بهمن سقوط ناگهانی ماد از روی دامنه ها به سمت پایین است و ممکن این مواد برف یا قطعات سنگ و یا مخلوطی از هردو باشد.

درچه مناطقی خطر سقوط بهمن وجود دارد؟

در تمام مناطق کوهستانی مناطقی که شیب دامنه ها زیاد باشد و همچنین دامنه هایی که فاقد پوشش گیاهی باشند احتمال سقوط بهمن وجود دارد. در کشور ما، جاده هایی که کوهستان ها را قطع می کنند مانند هراز و چالوس در رشته کوه البرز و چهار محال و بختیاری در زاگرس ،‌محل هایی هستند که همیشه احتمال سقوط بهمن وجود دارد. انعکاس همه در دامنه ها باعث تحریک مواد روی دامنه ها می شود.

خشکسالی چیست؟

کمبود ریزش های جوی مورد انتظار در یکسال نسبت به میزان توسط بارندگی و افزایش میزان خشکی در یک منطقه را خشکسالی می گویند. خشکسالی در هر نوع اقلیمی اعم از خشک تا مرطوب حاره ای و حتی مناطق نزدیک قطب نیز ممکن است رخ دهد.

پی آمدهای خشکسالی

خشکسالی اثرات قابل ملاحظه ای بر زندگی موجودات یک ناحیه دارد این اثرات به خصوص در مناطق خشک و نیمه خشک زیادتر است . از بین رفتن پوشش گیاهی باعث شدت فرسایش خاک می شود و خاک فرسایش یافته به وسیله باد باعث آلودگی آب های باقی مانده می شود. خشکسالی همچنین مشکلاتی از این قبیل را به وجود می آورد:

1 – مردم برای مصرف آب و بهداشت و شستشو دچار مشکل می شوند.

2 – خاک های رسی ترک بر می دارند.

3 – میزان تولیدات محصولات کشاورزی در نتیجه غذا کاهش می یابد

4 – ذخایر آب سدها و در نتیجه تولید برق کاهش می یابد

5 – خشکی زیاد ممکن است موجب بروز آتش سوزی در جنگل ها شود

چطور آتشفشان تشکیل می‌شود؟

اکثر مردم فکر می‌کنند زلزله و توفان خطرناک‌ترین بلایای طبیعی هستند، ولی از تأثیرات مهمی که آتشفشان‌ها بر کره زمین می‌گذارد اطلاع ندارند

حوادث فوران آتشفشان‌ نشان می‌دهد که این پدیده می‌تواند باعث تخریب گسترده شهرها و جنگل‌ها شود. از طرفی فعالیت‌های آتشفشان‌ها تأثیراتی در کره زمین دارد که ما قادر به دیدن آن‌ها نیستیم و تنها نتایج آن‌ها را مشاهده می‌کنیم.

ماگما و ساختمان لایه‌های زمین

اولین سوالی که در مورد آتشفشان‌ها وجود دارد این است: "موادی که از آتشفشان بیرون می‌زند چیست؟" پاسخ این سوال ساده است.

در کره زمین، این مواد یا ماگماها، سنگ‌های مذاب هستند. ماگما خود از مایعات، جامدات و گازها تشکیل می‌شود که سیلیکات بیشترین بخش آن را تشکیل می‌دهد.

برای اینکه ببینیم این مواد از کجا می‌آیند باید کمی با ساختار کره زمین آشنا شویم.

زمین از چندین لایه تشکیل شده‌است که در این میان سه لایه اصلی وجود دارد: هسته، گوشته و پوسته خارجی

ما بر روی پوسته سخت خارجی زندگی می‌کنیم. این پوسته در زیر اقیانوس‌های 5 تا 10 کیلومتر و در زیر خشکی‌ها بین 32 تا 70 کیلومتر ضخامت دارد. این ضخامت شاید زیاد به نظر برسد ولی در مقایسه با شعاع کره زمین و ضخامت لایه‌های دیگر ناچیز است.

دقیقاً در زیر پوسته، گوشته قرار دارد که ضخیم‌ترین لایه کره زمین است. گوشته شدیداً داغ است ولی به علت فشار زیادی که به آن وارد می‌شود، به طور جامد می‌ماند.

این گوشته‌ها در شرایط خاصی، مخصوصاً عدم وجود فشار به موادی مایع یا همان ماگما تبدیل می‌شود و به پوسته راه می‌یابد.

در دهه 60 میلادی، دانشمندان تئوری به نام "تکتونیک لایه‌های زمین" را معرفی کردند. این تئوری بیان می‌کند که "سنگ کره/lithosphere" زمین که قسمت سخت گوشته و پوسته بیرونی را شامل می‌شود، خود به هقت لایه اصلی و چند لایه کوچک‌تر تقسیم می‌شود.

این لایه‌ها بر روی گوشته و به دلیل وجود یک لایه نرم به نام "سست کره / asthenosphere" به راحتی می‌لغزند. فعالیت‌‌های بین مرز‌های این لایه‌ها، شرایط اولیه تشکیل ماگما را مهیا می‌کند.

معمولاً در مرز لایه‌ها یکی از چهار اتفاق زیر رخ می‌دهد:

- اگر دو لایه از یکدیگر دور شوند، بسته به محل وقوع (زیر دریا و یا در خشکی) "پشته اقیانوس" یا "پشته قاره‌ای" ایجاد می‌شود. با جدا شدن دو لایه، سنگ‌های گوشته از سست‌کره زیرین به فضای بین لایه‌ نفوذ می‌کند. به دلیل کم بودن فشار، سنگ گوشته در این محل ذوب می‌شود و ماگما تشکیل می‌شود. وقتی ماگما به سمت بیرون جاری می‌شود، همزمان سرد می‌شود و یک پوسته جدید تشکیل می‌دهد. این پوسته فضای خالی بین لایه‌ها را پوشش می‌دهد. به این نوع تولید ماگما، "فعالیت‌ آتش‌فشانی مرکز گستر" گفته می‌شود.

- وقتی لبه دو لایه با یکدیگر برخورد می‌کنند، این احتمال وجود دارد که یکی به زیر دیگری نفوذ کند. این فرآیند "فرورانش /subduction" نام دارد و باعث ایجاد ترانشه یا یک گودال در سطح اقیانوس‌ها می‌شود. همزمان با نفوذ سنگ‌کره سخت به درون گوشته داغ و پرفشار، مواد آن مذاب می‌شوند. البته بیشتر دانشمندان معتقدند که سنگ‌کره در این عمق نمی‌تواند ذوب شود ولی فشار و گرما باعث می‌شود تا آبی که در این لایه وجود دارد از آن بیرون بزند و به گوشته برسد. نفوذ آب باعث کاهش نقطه دوب گوشته می‌شود و باعث می‌شود که زودتر ذوب شود.

- اگر لبه‌ لایه‌ها با هم برخورد کنند ولی هیچ‌کدام به زیر دیگری نلغزد، هر دو لایه چین می‌خورند و کوه‌ها را تشکیل می‌دهند. این فرآیند به تشکیل آتشفشان منجر نمی‌شوند. این چین‌خوردگی‌ها می‌توانند با فرورانش ترکیب شوند.

- بعضی صفحات بدون اینکه با یکدیگر برخورد کنند، بر روی هم می‌لغزند. در این شرایط به ندرت فعالیت‌های آتشفشان مشاهده می‌شود.

تشکیل آتشفشان

ماگما می‌تواند به زیر سنگ‌کره فشار وارد کند، البته این پدیده نادرتر از تشکیل ماگما در اطراف محدوده لایه‌هاست. این فعالیت آتش‌فشانی بین لایه‌ای، حاصل تشکیل مواد داغ گوشنه در گوشته زیرین و فشار آوردن به گوشته بالایی است.

این مواد که تنوره گوشته را تشکیل می‌دهند، یک "نقطه داغ/Hot spot" ایجاد می‌کنند. این مواد به دلیل داغ بودن، در زیر پوسته زمین تبدیل به ماگما می‌شود. نقطه داغ به خودی خود ثابت است ولی با حرکت لایه‌های قاره‌ای به سمت آن، ماگمای داخل نقطه داغ یک رشته آتش‌فشان درست می‌کند که به محض دور شدن از نقطه داغ از بین می‌رود.

آتشفشانی هاوایی که گمان می‌رود 70 میلیون سال قدمت دارند، از همین نقطات داغ به وجود آمده‌اند.

تا اینجا دیدیم که ماگمای تشکیل شده در پشته‌های اقیانوس سرد می‌شوند و تشکیل لایه‌های جدیدی می‌دهند. همین امر آن‌ها را از ایجاد آتش‌فشان‌هایی که روی زمین فوران می‌کنند، باز می‌دارد. از طرفی چند پشته قاره‌ای وجود دارد که ماگما از آنجا به زمین راه پیدا می‌کند ولی اکثر آتش‌فشان‌هایی که روی زمین مشاهده می‌کنیم از فعالیت‌های فرورانش و نقطه داغ ایجاد می‌شود.

زمانی که سنگ جامد به سنگ مایع تبدیل می‌شود، قطعاً چگالی کمتری پیدا می‌کند. همین امر باعث می‌شود تا ماگما با شدت زیاد در حرکت باشد. با حرکت این ماگمای داغ، سنگ‌هایی که در مسیر قرار دارند نیز ذوب می‌شوند و به مخلوط ماگما اضافه می‌شوند.

ماگمایی که به پوسته راه پیدا کرده‌، تا زمانی که فشار به سمت بالای آن بیشتر از فشار سنگ‌های جامد پوسته است، به مسیر خود ادامه می‌دهد.

سپس ماگما در "اتاقک ماگما" زیر پوسته ذخیره می‌شود و اگر بخش از زمین ترک بخورد و یا فشار کافی پیدا کند، با فشار از پوسته زمین بیرون می‌زند و فوران می‌کند.

اگر این اتفاق بیافتد، ماگمایی که اکنون به آن لاوا گفته می‌شود، آتش‌فشان را تشکیل می‌دهد. ساختار آتش‌فشان و شدت فوران آن به فاکتورهای متعددی بستگی دارد. یکی از این فاکتورها، جنس ماگما است. در ادامه به چند نوع ماگما و چگونگی فوران آن‌ها می‌پردازیم.

فوران ماگما

قدرت تخریب آتش‌فشان‌ها با یکدیگر تفاوت دارد. بعضی به شدت فوران می‌کنند و همه چیز را در اطراف خود تا کیلومترها نابود می‌کنند. بعضی هم آنقدر آرام هستند که می‌توان به راحتی در کنار آن‌ها قدم زد. قدرت فوران ماگما و حرکت لاوا بیشتر به ترکیبات ماگما بستگی دارد.

اصلاً چرا ماگما فوران می‌کند؟ جواب ساده‌است: به دلیل قدرت شگفت‌انگیز گاز‌های داخل آتش‌فشان.

مواد تشکیل دهنده ماگما دارای مقدار زیادی گازهای حل نشده‌ای‌ هستند که در داخل محلول ماگما شناورند.

تا زمانی که فشار سنگ‌های اطراف ماگما بیشتر از فشار گازهاست، این گازها در داخل ماگما به طور حل نشده محبوس می‌مانند. زمانی که از شدت فشار سنگ‌ها کاسته می‌شود، این گازها اجازه حرکت می‌یابند و حباب‌هایی به نام "حفره" در درون ماگما ایجاد می‌کنند.

تشکیل این حفره‌ها به یکی از عوامل زیر بستگی دارد:

  • فشار سنگ‌های اطراف به دلیل آزاد شدن ماگما و حرکت آن از یک نقطه پر فشار به نقطه کم‌فشار، کاهش یابد
  • فشار گاز به دلیل سرد شدن ماگما افزایش یاید، که این امر باعث شروع فرآیند کریستالیزه شدنی می‌شود که مواد گازی ماگما را غنی می‌کند

در هر دو حالت، محصول این واکنش فیزیکی، ماگمایی است که دارای حفره‌های زیادی است و طبعاً چگالی کمتری نسبت به ماگمای خالی گاز دارد و به راحتی به سمت خارج پوسته حرکت می‌کند.

این دقیقاً اتفاقی است که زمان باز کردن نوشابه رخ می‌دهد. وقتی شیشه یا قوطی نوشابه گاز دار را باز می‌کنید، فشار محفظه کاهش می‌یابد و گاز داخل آن برای پیدا کردن محیط بزرگ‌تر از آن فرار می‌کنند.

حال اگر قوطی نوشابه را تکان دهید، گازهای داخل قوطی در مایع نوشابه حل می‌شوند. به این ترتیب در زمان بازکردن درب نوشابه گاز به همراه مایع از محفظه خارج می‌شود. همین اتفاق در آتش‌فشان باعث می‌شود تا گاز مخلوط با ماگما به شدت بیرون بزند.

شدت این فوران نیز به جنس گاز و گرانروی (ویسکوزیته) ماگما بستگی دارد. گرانروی توانایی یک مایع در مقابله با سیلان پیدا کردن و جاری شدن است.

اگر ماگما گرانروی بالایی داشته باشد، یعنی به راحتی جاری نمی‌شود و گازهای جمع شده در حفره‌ها به راحتی نمی‌توانند از آن خارج شوند و بعد از مقاومت زیاد و افزایش متقابل فشار و دما، باعث می‌شوند تا لاوا با شدت خیلی زیاد به یکباره فوران ‌کنند. عکس این فرآیند نیز اتفاق می‌افتد.

علاوه بر این، میزان گاز مخلوط نیز با شدت فوران رابطه مستقیم دارد. هرچه گاز مخلوط بیشتر باشد، شدت فوران نیز بیشتر خواهد بود.

هر دو عامل گاز و گرانروی ماگما به جنس ماگما بستگی دارد. گرانروی به میزان سیلیکون مخلوط و گاز نیز به جنس مواد زیر پوسته بستگی دارد.

اگر گرانوری و میزان و فشار گاز بالا باشد، آتش‌فشان با شدت فوران می‌کند و علاوه بر پرتاب لاوا، مقدار زیادی خاک و گاز را به هوا پرتاب می‌کند. در غیر این صورت لاوا به آرامی در سطح زمین جاری می‌شود.

رعد و برق : حادته اي زيبا ولي خطرناك

در برخي از فصول سال (معمولاً اواخر زمستان و يا فصل بهار ) اتفاق مي افتد و در اثر برخورد توده هاي باردار ابر با يكديگر و آزادشدن مقادير زياد الكتريسيته ساكن موجود در اين ابرها ايجاد مي گردد . رعد وبرق تخليه الكتريكي است كه در اثر الكتريسيته ساكن بين دو ابر يا بين ابر و زمين ايجاد مي شود .

تگرگ

تَگَرگ گونه‌ای بارش است.

تگرگ قطره‌های یخ‌بسته باران است که از آسمان فرو می‌ریزد. تگرگ در اثر تغییرات ناگهانی هوا بر زمین فرو می‌ریزد و بیشتر در بهار موجب زیان سردرختی‌ها و دیگر محصول کشاورزی می‌گردد و در شمار آفات آسمانی است.

علت ایجاد تگرگ صعود سریع هوای نمناک به لایه‌های بالاتر و سردتر جو و انجماد ذرات بخار آب است. قطر تگرگ‌ها در حدود ۵ تا ۵۰ میلیمتر است و بیشتر از ابرهای کومولونیمبوس که اغلب با رعد و برق همراه باشد می‌بارد. تگرگ از یک هستهٔ مرکزی سفیدرنگ تشکیل شده که رشته‌های سفید زیادی دور آن را فراگرفته. این رشته‌ها نیز با پوستهٔ نازکی از یخ احاطه شده‌اند.

+ نوشته شده در  جمعه هشتم اردیبهشت 1391ساعت 17:4  توسط حسین کارگر  |